Archduke

Arşidük

28 Haziran 1914.

Saraybosna’da sıkılan iki kurşun, yalnızca bir imparatorluğun kaderini değil, bütün bir yüzyılın rotasını değiştirir. Peki tarihin akışını değiştirenler gerçekten kimlerdir?

Pulitzer finalisti ve Obie ödüllü yazar Rajiv Joseph, Arşidük oyununda 20. yüzyılın en büyük tarihsel kırılma anlarından biri olan Saraybosna suikastine alışılmış tarih anlatılarının dışından bakıyor. Oyun, Birinci Dünya Savaşı’nın fitilini ateşleyen suikastı kahramanlaştırılmış figürler ya da fanatikler üzerinden değil; veremli, yoksul, korkmuş ve unutulma dehşetiyle yaşayan üç gencin üzerinden anlatır.

Gavrilo Princip, Nedeljko Čabrinović ve Trifko Grabež, oyunda tarihsel ve ideolojik figürlerden çok kırılgan bedenler olarak var olurlar. Onlar ideolojik semboller değil; ölüm korkusuyla, yoksullukla, açlıkla ve “hiç kimse” olarak yaşayıp yok olma düşüncesiyle boğuşan kırılgan gençlerdir. Tam da bu kırılganlığın ortasında, Sırp milliyetçisi Yüzbaşı Dragutin “Apis” Dimitrijević devreye girer. Apis, onların hastalığını, çaresizliğini, öfkesini ve aidiyet arzusunu politik bir manipülasyon aracına dönüştürür.

Oyunda verem yalnızca tıbbi bir gerçeklik değildir; bedenin iktidar tarafından nasıl kuşatıldığının, savunmasız hayatların nasıl araç haline getirildiğinin karanlık bir metaforuna dönüşür. Yazar Rajiv Joseph, tarihin bu büyük anlatısını tersyüz ederek dünya savaşını başlatanların, tarihin kıyısında yaşamış sıradan çocuklar olduğunu gösterir.

Arşidük oyunu, kara komediyle trajediyi bilinçli biçimde yan yana getirir. Bombalar, tabancalar ve siyanür kapsülleri arasında dolaşan bu gençler, bir yandan tarih yazmayı düşlerken bir yandan da sıcak bir sandviç, bir kız arkadaş ve bir yatak hayal eder. Oyun, büyük tarihsel yıkımların ne kadar küçük, korkmuş ve kırılgan eller tarafından başlatılabildiğini sert, canlı ve çağdaş bir dille görünür kılar. Sokak diliyle milliyetçi retoriğin sert karşıtlığı oyun boyunca iç içe geçer; karakterler bir yandan tarihe karışmayı arzular, diğer yandan yalnızca yaşamaya çalışırlar.

Oyun, Belgrad’da terk edilmiş bir depoda başlar. Gavrilo ve Nedeljko kısa süre içinde veremden öleceklerini öğrenmiş iki gençtir. Hayatları boyunca “hiç kimse” olmuşlardır. Yoksulluk, unutulma korkusu ve yaşanmamış bir hayatın ağırlığı içindedirler. Ardından Trifko gelir. Sonrasında ise gizli örgüt lideri Apis ile tanışırlar. Apis, gençlerin kişisel ölüm korkusunu politik bir anlatıya dönüştürür. “Sizi hasta eden imparatorluk” diyerek öfkelerini yönlendirir. Bombalar, tabancalar ve siyanür kapsülleri çocuk oyuncağı gibi ortalıkta dolaşırken, oyunun merkezinde sürekli aynı soru yankılanır: Ya yapmazsak? Ya sıradan bir hayatı seçersek? Ya unutulmak, tarihe karışmaktan daha insani bir ihtimalse?

Rajiv Joseph’in metni, fail ile kurbanın birbirine karıştığı bir dünyada, büyük tarihsel yıkımların ne kadar küçük, kırılgan ve korkmuş eller tarafından başlatılabileceğini gösteren sert, ironik ve son derece çağdaş bir tiyatro metnidir.

Çevirmenin Notu: Rajiv Joseph, çağdaş Amerikan tiyatrosunun önde gelen oyun yazarlarındandır. Dil, kimlik, hafıza ve tarihsel kırılma anlarını çok katmanlı ama yalın bir dramaturjiyle işler. Gerçek ile gerçeküstü arasındaki geçişleri ustalıkla kullanır; karakterlerini çoğu zaman sınırda, parçalı ve baskı altındaki varlıklar olarak kurar. 2010 yılında “Bengal Tiger at the Baghdad Zoo” adlı oyunu ile Pulitzer Drama Ödülü finalisti olmuş; 2018’de “Describe the Night” oyunuyla En İyi Yeni Amerikan Oyunu dalında Obie Ödülü kazanmıştır.

1974 yılında Cleveland’da doğan ve aynı yerde büyüyen Joseph’in annesi Fransız-Alman kökenli, babası ise Hindistan’ın Kerala eyaletinden Malayali kökenlidir. Çok katmanlı kültürel geçmişi, eserlerinde sıkça görülen aidiyet, yabancılık ve kimlik temalarının temelini oluşturur. Katolik olarak yetiştirilen Joseph, Miami Üniversitesi’nde Yaratıcı Yazarlık eğitimi aldıktan sonra üç yıl boyunca Senegal’de Barış Gönüllüleri bünyesinde görev yapmıştır. New York Üniversitesi Tisch School of the Arts’ta Dramatik Yazarlık alanında yüksek lisansını tamamlayan Joseph, bir süre aynı kurumda ders vermiş, ayrıca “Nurse Jackie” dizisinin senaryo ekibinde yer almıştır. Tiyatro metinlerinde yalın ama çok katmanlı bir dil kurar; gerçek ile gerçeküstü arasında gidip gelen dramaturjik yapılarıyla dikkat çeker.

Joseph’in ilk oyunu “Huck & Holden” (2006), göç ve kimlik temalarını merkeze alır. Ardından gelen “All This Intimacy” (2006) ve “Animals Out of Paper” (2008), insan ilişkilerinin kırılgan doğasını inceler. Uluslararası alanda en çok ses getiren yapıtlarından biri olan “Bengal Tiger at the Baghdad Zoo” (2009), Irak Savaşı’nın absürtlüğünü ve travmasını kara mizah ve metafizik öğelerle sahneye taşır. “Gruesome Playground Injuries” (2009), parçalı yapısıyla iki karakterin yıllara yayılan ilişkisini anlatırken; “The North Pool” (2011) psikolojik gerilim formunda kimlik ve suç kavramlarını sorgular. “Guards at the Taj” (2015), iktidar, şiddet ve estetik arasındaki ilişkiyi ele alarak hem Obie hem de Lucille Lortel gibi önemli ödüller kazanmıştır. “Describe the Night” (2017) Rusya tarihine uzanan çok katmanlı yapısıyla dikkat çeker. Daha yakın dönem işleri arasında King James (2022), “Letters of Suresh” (2023), “Dakar 2000” (2025) ve “Archduke” (2025 prömiyer) yer alır.

Joseph’in dramaturjisi, tarihsel olayları bireysel hikâyelerle kesiştiren, dili hem iletişim hem de yabancılaşma aracı olarak kullanan bir yapı üzerine kuruludur. Karakterleri genellikle sınırda, parçalanmış ya da geçiş halindedir. Bu yönüyle eserleri, çağdaş tiyatroda kimlik, hafıza ve anlatı biçimleri üzerine çalışan yaratıcılar için önemli bir referans noktasıdır. Ayrıca sinema için de yazan Joseph, Draft Day (2014) ve Army of One (2016) filmlerinin senaryo yazarları arasındadır. Yazarlık kariyeri boyunca Whiting Award, Steinberg Playwright Award ve Laurents/Hatcher Foundation Award gibi prestijli ödüllere layık görülmüştür. Rajiv Joseph günümüzde üretkenliğini sürdürmekte; yeni metinleriyle çağdaş tiyatronun estetik ve düşünsel sınırlarını zorlamaya devam etmektedir.

Yazarın dilimize çevrilen diğer oyunları Guards at the Taj (Taj Mahal Muhafızları-Konya Devlet Tiyatrosu 2024-26), Bengal Tiger at the Baghdad Zoo (Bağdat Hayvanat Bahçesindeki Bengal Kaplanı-Bursa Devlet Tiyatrosu), Describe the Night (Bana Geceyi Anlat) ve Gruesome Playground Injuries (Ölümcül Çocuk Parkı Yaralanmaları).